Υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα και εγκέφαλος στα παιδιά

Γιατί δεν είναι μόνο το προφανές junk food το πρόβλημα για τον εγκέφαλο;

Η απάντηση είναι απλή: η μελέτη που συνέδεσε τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα με αλλαγές στον εγκέφαλο παιδιών βρήκε τη συσχέτιση σε όλους τους τύπους υπερεπεξεργασμένων, όχι μόνο στα σοκολατένια σνακ και τα αναψυκτικά. Δηλαδή μετράει και το δημητριακό πρωινού που θεωρείς αθώα επιλογή. Ερευνητές του Children's Hospital Los Angeles παρακολούθησαν παιδιά από τη βρεφική ηλικία ως τα 6 τους χρόνια, και το 2026 δημοσίευσαν τα ευρήματά τους.

Ο όρος υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα περιγράφει προϊόντα φτιαγμένα κυρίως από εξευγενισμένα συστατικά, ζάχαρη, λίπη και πρόσθετα, με ελάχιστη ή καθόλου παρουσία ολόκληρης τροφής. Στην κατηγορία αυτή μπαίνουν έτοιμα γεύματα, γλυκά δημητριακά, αλμυρά σνακ και αναψυκτικά, αλλά και πολλά προϊόντα που φαντάζουν αθώα, όπως το ψωμί τοστ ή τα μπισκότα βρώμης του σουπερμάρκετ.

ΜΕΛΕΤΗ Παιδιά με υψηλότερη αθροιστική πρόσληψη υπερεπεξεργασμένων από τη βρεφική ηλικία είχαν μικρότερο όγκο σε βαθιές περιοχές του εγκεφάλου στα 6 τους χρόνια, χωρίς αντίστοιχη διαφορά στις νοητικές δοκιμασίες. (Ottino-González et al., 2026, American Journal of Clinical Nutrition)

Πώς σχεδιάστηκε η μελέτη που παρακολούθησε παιδιά από τους 6 μήνες ως τα 6 χρόνια;

Η μελέτη παρακολούθησε 144 οικογένειες Latino και Hispanic στη Νότια Καλιφόρνια, από τη γέννηση του παιδιού ως τα 6 του χρόνια. Οι ερευνητές κατέγραψαν τη διατροφή με επαναλαμβανόμενες 24ωρες ανακλήσεις στους 6, 12, 24 και 72 μήνες, ώστε να υπολογίσουν πόσο τοις εκατό των θερμίδων προερχόταν από υπερεπεξεργασμένα σε κάθε στάδιο.

Στα 2 και στα 6 έτη τα παιδιά πέρασαν δοκιμασίες νόησης, ενώ στα 6 έτη έγινε και μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου, με μέτρηση όγκου σε 16 υποφλοιώδεις περιοχές. Αυτός ο συνδυασμός, δεδομένα διατροφής σε βάθος χρόνου μαζί με απεικόνιση εγκεφάλου, είναι σπάνιος σε τόσο μικρές ηλικίες.

Πόσο αυξάνεται η κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων όσο μεγαλώνει ένα παιδί;

Απότομα. Στο σύνολο του δείγματος, το ποσοστό των θερμίδων από υπερεπεξεργασμένα ανέβηκε από 16,4% στους 6 μήνες σε 55,5% στα 6 χρόνια, δηλαδή πάνω από το μισό πιάτο του παιδιού καταλήφθηκε τελικά από αυτή την κατηγορία τροφίμων.

Η μεγαλύτερη άνοδος, 21,2 ποσοστιαίες μονάδες, καταγράφηκε ανάμεσα στους 24 και τους 72 μήνες, όταν το παιδί περνάει πλέον σε πιο κανονικό, οικογενειακό φαγητό. Αυτό το χρονικό παράθυρο, ανάμεσα στα 2 και τα 6 χρόνια, φαίνεται να είναι κρίσιμο για τις διατροφικές συνήθειες που θα κουβαλήσει το παιδί.

Πόσο υπερεπεξεργασμένα τρώνε τα παιδιά στην Ελλάδα σήμερα;

Πολλά. Σε εθνικά αντιπροσωπευτικό δείγμα ελληνόπουλων 2 έως 18 ετών, το 39,8% των ημερήσιων θερμίδων προερχόταν από υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα. Πρακτικά, περίπου 4 στις 10 θερμίδες ενός ελληνικού παιδιού έρχονται από αυτή την κατηγορία.

Η ίδια ερευνητική ομάδα, σε νεότερη ανάλυση των ίδιων ελληνικών δεδομένων, βρήκε ότι τα παιδιά με υψηλότερη κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων είχαν χειρότερη τήρηση των διεθνών διατροφικών οδηγιών, με χαμηλότερη πρόσληψη φυτικών ινών και μικροθρεπτικών συστατικών βασικών για την ανάπτυξη.

ΜΕΛΕΤΗ Σε ελληνικό εθνικό δείγμα παιδιών, οι υπερεπεξεργασμένες τροφές έδιναν το 39,8% των ημερήσιων θερμίδων, με τέσσερις κατηγορίες να καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος αυτής της πρόσληψης. (Petridi et al., 2025, Nutrition Bulletin)

ΜΕΛΕΤΗ Στην ίδια ελληνική κοόρτη, η υψηλότερη κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων συνδέθηκε με χειρότερη τήρηση των διατροφικών οδηγιών και χαμηλότερη πρόσληψη θρεπτικών συστατικών. (Petridi et al., 2026, Nutrients)

Ποιες 4 κατηγορίες κυριαρχούν στο πιάτο του ελληνόπουλου;

Τέσσερις. Έτοιμα προς κατανάλωση ή αναθέρμανση γεύματα, γλυκά δημητριακά προϊόντα, αλμυρά σνακ και γλυκά δίνουν μαζί το 86% του συνόλου των υπερεπεξεργασμένων που καταναλώνουν τα ελληνόπουλα, σύμφωνα με την ίδια εθνική ανάλυση.

Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, όπου τα αναψυκτικά παίζουν μεγάλο ρόλο, στην Ελλάδα τα παιδιά πίνουν πολύ λιγότερα ζαχαρούχα ποτά. Το βάρος πέφτει περισσότερο σε στερεά, συσκευασμένα προϊόντα, όπως τα έτοιμα γεύματα κατάψυξης και τα γλυκά δημητριακά πρωινού.

Έτοιμα γεύματα

Πίτσες, λαζάνια και άλλα έτοιμα φαγητά κατάψυξης, το 36,2% του συνόλου. Συνήθως πλούσια σε αλάτι, κορεσμένα λιπαρά και γαλακτωματοποιητές.

Γλυκά δημητριακά

Νιφάδες και μπάρες δημητριακών με προσθήκη ζάχαρης, το 21,4% του συνόλου. Συχνά το πρώτο γεύμα της ημέρας για πολλά ελληνόπουλα.

Αλμυρά σνακ

Πατατάκια, κριτσίνια και τυρόψωμα συσκευασίας, το 15,4% του συνόλου. Υψηλά σε αλάτι και τεχνητά αρώματα.

Γλυκά

Μπισκότα, σοκολάτες και επιδόρπια συσκευασίας, το 12,9% του συνόλου. Παρέχουν ενέργεια χωρίς σημαντική θρεπτική αξία.

Ποιες περιοχές του εγκεφάλου βρέθηκαν μικρότερες σε παιδιά με υψηλή κατανάλωση;

Οκτώ περιοχές, όλες βαθιά μέσα στον εγκέφαλο. Οι ερευνητές εντόπισαν στατιστικά σημαντικά μικρότερο όγκο, μετά από διόρθωση για πολλαπλές συγκρίσεις, στον επικλινή πυρήνα, την αμυγδαλή, την ωχρά σφαίρα, το κέλυφος και τον θάλαμο, αμφοτερόπλευρα σε αρκετές από αυτές.

Αυτές δεν είναι τυχαίες περιοχές. Ρυθμίζουν την ανταμοιβή, το συναίσθημα, την κίνηση και τη μεταβίβαση αισθητηριακών σημάτων, δηλαδή ένα μεγάλο κομμάτι από το πώς ένα παιδί νιώθει ευχαρίστηση, διαχειρίζεται τη διάθεσή του και μένει συγκεντρωμένο.

Πόσο μικρότερος όγκος είχαν τα παιδιά με τη μεγαλύτερη κατανάλωση;

Αρκετά μικρότερος. Τα παιδιά στο υψηλότερο τεταρτημόριο κατανάλωσης, με 62% ή περισσότερο των θερμίδων τους από υπερεπεξεργασμένα, είχαν κατά μέσο όρο έως 8,3% μικρότερο όγκο σε ορισμένες περιοχές σε σχέση με τα παιδιά στο χαμηλότερο τεταρτημόριο, με 31% ή λιγότερο.

Η σχέση ήταν δοσοεξαρτώμενη: κάθε επιπλέον 10% υπερεπεξεργασμένων στη διατροφή αντιστοιχούσε περίπου σε 1,9% μικρότερο όγκο. Δεν υπήρχε δηλαδή ένα σαφές όριο ασφαλείας, η τάση ήταν σταθερή σε όλο το εύρος κατανάλωσης.

Πώς μπορεί ένα γλυκό ή αλμυρό σνακ να επηρεάσει το κύκλωμα ανταμοιβής του εγκεφάλου;

Μέσω της ντοπαμίνης. Τα πολύ γλυκά ή λιπαρά τρόφιμα ενεργοποιούν έντονα το κύκλωμα ανταμοιβής του εγκεφάλου σε ανθρώπους, με απελευθέρωση ντοπαμίνης στο ραβδωτό σώμα κάθε φορά που καταναλώνονται.

Σε μελέτες σε ζώα, η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε τέτοιες τροφές μείωσε τους υποδοχείς ντοπαμίνης D2 στο ραβδωτό σώμα. Με απλά λόγια, το κύκλωμα ανταμοιβής γίνεται λιγότερο ευαίσθητο με τον καιρό και ζητάει όλο και περισσότερο ερέθισμα για να νιώσει την ίδια ικανοποίηση.

Τι κρύβεται μέσα σε ένα κουτί γλυκά δημητριακά πρωινού;

Περισσότερα από ζάχαρη. Ένα τυπικό κουτί γλυκών δημητριακών πρωινού, από τα πιο συχνά υπερεπεξεργασμένα προϊόντα στο ελληνικό παιδικό πρωινό, περιέχει συνήθως προστιθέμενη ζάχαρη, γαλακτωματοποιητές, μερικές φορές τεχνητά γλυκαντικά και χρωστικές. Κάθε συστατικό έχει διαφορετικό επίπεδο τεκμηρίωσης για την πιθανή επίδρασή του στον εγκέφαλο.

Η προστιθέμενη ζάχαρη έχει το πιο ισχυρό τεκμηριωμένο αποτύπωμα, με δεδομένα από ανθρώπους αλλά και ζώα. Οι γαλακτωματοποιητές και τα τεχνητά γλυκαντικά έχουν κυρίως δεδομένα in vitro, δηλαδή σε κυτταρικές καλλιέργειες, όχι ακόμη σε πλήρεις κλινικές μελέτες σε παιδιά.

Τι ρυθμίζουν αυτές οι εγκεφαλικές περιοχές, και τι δείχνει άλλη έρευνα γι' αυτές;

Πολλά, και όχι τυχαία πράγματα. Ο επικλινής πυρήνας είναι κομβικός για την ανταμοιβή, η αμυγδαλή για το συναίσθημα, η ωχρά σφαίρα και το κέλυφος συμμετέχουν στην κίνηση και τα κίνητρα, ενώ ο θάλαμος λειτουργεί ως κεντρικός σταθμός μεταβίβασης πληροφορίας προς τον φλοιό.

Ξεχωριστά από αυτή τη συγκεκριμένη μελέτη, μια πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση 35 μελετών σε πάνω από 84.000 παιδιά και εφήβους βρήκε ότι η υψηλότερη κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων συνδέεται με χειρότερη προσοχή και εκτελεστική λειτουργία. Είναι διαφορετικό εύρημα από τη σημερινή μελέτη, αλλά δείχνει προς την ίδια κατεύθυνση.

ΜΕΛΕΤΗ Σε συστηματική ανασκόπηση 35 μελετών, η υψηλότερη κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων σε παιδιά και εφήβους συνδέθηκε με χειρότερη προσοχή και εκτελεστική λειτουργία. (Nguyen et al., 2025, Food Frontiers)

Γιατί δεν φάνηκε διαφορά στις νοητικές δοκιμασίες αν ο εγκέφαλος άλλαξε;

Επειδή, πιθανότατα, η δομική αλλαγή προηγείται της λειτουργικής. Παρότι βρέθηκε μικρότερος όγκος σε οκτώ περιοχές, οι δοκιμασίες νόησης στα 2 και στα 6 έτη δεν έδειξαν καμία αντίστοιχη διαφορά ανάμεσα στα παιδιά με υψηλή και χαμηλή κατανάλωση.

Οι ερευνητές το ερμηνεύουν ως ένα πιθανό πρώτο στάδιο, όπου η δομή αλλάζει πρώτη, ενώ η λειτουργία ίσως επηρεαστεί αργότερα ή σε μεγαλύτερη ένταση έκθεσης. Ένα παιδί μπορεί λοιπόν να έχει φυσιολογική επίδοση σήμερα, ενώ ο εγκέφαλός του δείχνει ήδη μετρήσιμες αλλαγές δομής.

1. 1

   Σήμερα: δομική αλλαγή

   Μικρότερος όγκος σε οκτώ υποφλοιώδεις περιοχές, μετρήσιμος στη μαγνητική τομογραφία στα 6 έτη.

2. 2

   Αργότερα: πιθανή λειτουργική επίδραση

   Χρειάζονται μακροχρόνιες μελέτες για να φανεί αν, πότε και σε ποιο βαθμό η δομική διαφορά θα μεταφραστεί σε αλλαγές συμπεριφοράς ή νόησης.

Τι μπορείς να αλλάξεις στο πρωινό και το κολατσιό του παιδιού σου;

Δεν χρειάζεται να εξαφανίσεις τα υπερεπεξεργασμένα εντελώς από τη διατροφή του παιδιού (αν και θα έπρεπε), κάτι τέτοιο συνήθως δεν κρατάει. Τρεις σταθερές αλλαγές στο καθημερινό πρωινό και κολατσιό έχουν μεγαλύτερη πρακτική αξία από μια αυστηρή, βραχύβια δίαιτα.

Ξεκίνα από το γεύμα που επαναλαμβάνεται κάθε μέρα, το πρωινό, γιατί εκεί η αλλαγή έχει τον μεγαλύτερο αθροιστικό αντίκτυπο στη συνολική έκθεση σε υπερεπεξεργασμένα σε βάθος χρόνου.

• Αντικατέστησε το γλυκό δημητριακό πρωινού με βρώμη ή πλιγούρι με φρέσκο φρούτο
• Αντί για τοστ με αλλαντικό, δοκίμασε ψωμί ολικής άλεσης με αυγό ή τυρί
• Αντί για συσκευασμένη μπάρα δημητριακών, βάλε φρούτο με λίγους ξηρούς καρπούς